İhtiyaçlar zamana göre değişiyor. Bir dönem temel hedefimiz kıtlığı önlemekti. Bu kıtlık dönemini ben dedemden dinledim. Her biri filmlere konu olacak türden. Nasıl hayretler içinde dinleyişime, şaşırmazdı.
O da babasından hayretler içinde dinlermiş. O da bana babasının (Yusuf dedemin) onun askerlik anılarını dinlerken hayvan pisliklerinin içinden sindirilmemiş, tüm hâlde bulunan arpaları çıkarıp, onu taşla öğütüp yediklerini anlatırmış babası da ona. Benim babamda çok kıtlık hikayeleri yoktu, ama yoksulluk varmış. Bir adamın o zamanlar bugün itibarıyla en az 50-60 km yolu sırtında heybesinde buğday taşımasını gözleri yaşararak anlatmıştı.
Onun zamanında yeterli üretim ve gıda arzını güvence altına almak öne çıktı. Artık gıda üretim arzında problem yok. Şimdi toplumu sağlıklı ve dengeli beslemek konusu üzerinde kafa yoruyoruz. Bizden sonra çocuklarımızın ve torunlarımızın gündeminde ne olacak, Allah bilir.
Maslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisi, Amerikalı psikolog Abraham Maslow tarafından 1943 yılında ortaya atılan, insanların motivasyonunu ve davranışlarını beş temel basamaklı bir piramitle açıklayan bir insan psikolojisi teorisidir. Bu teoriye göre, bireyler alt basamaktaki temel ihtiyaçlarını büyük ölçüde karşılamadan, üst basamaktaki daha gelişmiş ihtiyaçları karşılama arayışına girmezler.
Piramidin Basamakları:
• Fizyolojik ihtiyaçlar: Nefes alma, su, yemek, uyku ve barınma gibi en temel hayatta kalma gereksinimleridir.
• Güvenlik ihtiyaçları: Fiziksel ve ekonomik güvenlik, istikrar, sağlık ve tehlikelerden korunma isteğidir.
• Sosyal ihtiyaçlar (Sevgi ve Aidiyet): Arkadaşlık, aile, bir gruba ait olma ve sevilme gibi sosyal bağlardır.
• Saygınlık ihtiyaçları: Öz saygı, başarı, güç, statü ve başkalarından takdir ve saygı görme arzusudur.
• Kendini gerçekleştirme: Bireyin kendi potansiyelini en üst düzeyde kullanması, yaratıcılığını göstermesi ve kişisel hedeflerine ulaşmasıdır.
Nefes alma, su, yemek, uyku ve barınma en temel ihtiyaçlardandır. Beslenme nasıl bir durumdur, tanımı nedir? Buna bakmak lazım.
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), gıda güvenliğini dört temel unsur üzerinden ele almaktadır: gıdaya erişilebilirlik, gıdanın sürekliliği, gıdanın güvenilirliği ve gıdanın besleyici niteliği. Gıda politikaları uzun yıllar boyunca daha çok ilk üç unsur üzerinden tartışıldı. Yeterli üretim yapılacak, gıda piyasada bulunacak, sürekliliği sağlanacak ve güvenilir biçimde tüketiciye ulaştırılacaktı.
Fakat bugün gıda güvenliği meselesinin daha derin bir boyutuyla karşı karşıyayız: İnsanların karnını doyuruyoruz ama gerçekten besleyebiliyor muyuz?
Çünkü yeterli miktarda gıda üretmek, toplumun yeterli beslendiği anlamına gelmez. Bir insan günlük enerji ihtiyacını karşılayabilir; ancak protein, vitamin, mineral, lif ve diğer mikro besin öğelerini yeterince alamayabilir. Böyle bir durumda dışarıdan bakıldığında toplum aç değildir. İnsanlar yemek yemekte, hatta fazla kalori tüketmektedir. Fakat vücut ihtiyaç duyduğu besin unsurlarından mahrum kalmaktadır.
Dünya literatüründe bu durum “gizli açlık” (hidden hunger) olarak adlandırılmaktadır.
Asıl mesele kalori değil, besin kalitesidir.
Gıda güvenliğini yalnızca “yeterli miktarda yiyecek var mı?” sorusuyla ölçmek artık yeterli değildir. Asıl sorulması gereken soru şudur:
İnsanlar yeterince besleyici gıdaya ulaşabiliyor mu?
Bu ayrım son derece önemlidir.
Çünkü kalori ile beslenme aynı şey değildir.
Bir insanın karnını ekmek, pirinç, makarna, şeker ve benzeri yüksek enerjili ürünlerle doyurmak mümkündür. Fakat bu beslenme biçimi uzun süre devam ettiğinde vücudun ihtiyaç duyduğu vitamin, mineral, kaliteli protein, sağlıklı yağ asitleri ve lif yeterince alınmayabilir.
Dolayısıyla “tokluk” ile “beslenmişlik” arasında önemli bir fark vardır.
Tok olmak, midenin dolmasıdır.
Beslenmiş olmak ise hücrelerin ihtiyaç duyduğu besin öğelerinin yeterli ve dengeli biçimde alınmasıdır.
İşte geleceğin gıda politikalarının merkezine bu farkı yerleştirmek zorundayız.
Gizli açlık: Görünmeyen beslenme yetersizliği
Gizli açlığın en tehlikeli tarafı, çoğu zaman dışarıdan kolayca fark edilmemesidir. İnsan yeterli miktarda yemek yiyebilir, hatta fazla kilo alabilir; buna rağmen demir, çinko, iyot, D vitamini, B grubu vitaminleri, kalsiyum veya diğer mikro besinler açısından yetersiz kalabilir.
Bu nedenle obezite ile yetersiz beslenme aynı toplumda, hatta aynı bireyde bile birlikte görülebilir.
Bu, modern gıda sisteminin en büyük paradokslarından biridir.
Bir tarafta fazla kalori tüketimi nedeniyle obezite ve metabolik hastalıklar artarken, diğer tarafta kaliteli protein, vitamin ve mineral açısından yetersiz beslenme görülebilmektedir.
Demek ki mesele yalnızca ne kadar yediğimiz değildir. Ne yediğimiz, hangi besinleri ne kadar aldığımız ve bu gıdaların besin yoğunluğunun ne olduğu da en az miktar kadar önemlidir. İnsanlık tarihinin önemli bir bölümü açlığı yenme mücadelesiyle geçti. Dedelerimizin anlattığı, bir avuç arpanın bile kıymetli olduğu; kilometrelerce yolun sırtta buğday taşınarak aşıldığı kıtlık ve yoksulluk dönemleri, gıdanın insan hayatındaki yerini anlamamız açısından bize çok şey söylüyor. O dönemlerde mesele basitti: Yeter ki yiyecek olsun, yeter ki insanın karnı doysun. Bir lokma ekmek, bir avuç buğday, bir tas çorba hayatın kendisiydi.
Bugün ise insanlığın önündeki soru değişiyor.
Artık yalnızca “Yeterince gıdamız var mı?” diye sormuyoruz. Bunun yanına çok daha önemli bir soru ekliyoruz:
“Ürettiğimiz ve tükettiğimiz gıda bizi gerçekten besliyor mu?”
İşte gıda güvenliğinin geleceği bu sorunun etrafında şekillenecektir.
Maslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisi bize insan ihtiyaçlarının statik olmadığını, temel ihtiyaçlar karşılandıkça yeni ihtiyaçların öne çıktığını anlatır. Gıda açısından bakıldığında da benzer bir dönüşüm yaşanmaktadır. Dün mesele açlığı önlemekti. Bugün mesele yeterli ve güvenilir gıdaya erişimi sağlamakla birlikte sağlıklı ve dengeli beslenmeyi güvence altına almaktır. Yarın ise belki daha ileri bir aşamada, kişiye özel beslenme, fonksiyonel gıdalar ve yaşam kalitesini artıran beslenme modelleri konuşulacaktır.
Dolayısıyla tarım politikalarının da bu değişime ayak uydurması gerekir.
Dünün tarımı insanı açlıktan kurtarmaya, bugünün tarımı insanı sağlıklı yaşatmaya odaklanmalıdır.
Artık tarımsal başarıyı yalnızca tonlarla ölçmek yeterli değildir. Bir ülkenin ne kadar buğday, mısır, şeker veya yağ ürettiği elbette önemlidir. Fakat bunun yanında toplumun ne kadar kaliteli protein tükettiği, yeterli sebze ve meyveye ulaşıp ulaşamadığı, çocukların gerekli mikro besinleri alıp almadığı ve insanların sağlıklı beslenmeye ekonomik olarak erişip erişemediği de ölçülmelidir.
Çünkü gıda güvenliği tarlada başlar ama insan sağlığına dönüşmesi sofrada gerçekleşir.
Bugün belki geçmişteki gibi açlıkla mücadele etmiyoruz. Fakat başka bir tehlikeyle karşı karşıyayız: Karnı tok, fakat beslenmesi yetersiz nesiller yetiştirme tehlikesi.
Bu yüzden geleceğin tarım politikasının temel hedefi yalnızca “daha fazla üretmek” değil, “daha fazla beslemek” olmalıdır.
Belki de çocuklarımız ve torunlarımızın bize soracağı soru şu olacaktır:
“Dedelerimiz, insanlar bir zamanlar aç kalmamak için mücadele ediyormuş. Peki siz neden insanları sağlıklı beslemek için mücadele etmediniz?”
Bizim onlara vereceğimiz cevap bugünden başlamaktadır.
Çünkü insanın ihtiyacı sadece karın doyurmak değildir. İnsan, sağlıklı yaşamak için beslemek…
Dünün hedefi dolu ambar, bugünün hedefi ise sağlıklı sofra olmalıdır. Bundan sonraki nesillerin — çocuklarımızın, torunlarımızın — gündemi muhtemelen bizimkinden de farklı olacak. Ama bugün atacağımız adım bellidir: Tarım ve gıda politikalarını yeniden "ne kadar üretiyoruz" sorusundan "ne üretiyoruz ve bu üretim insanı gerçekten besliyor mu" sorusuna doğru kaydırmak. Aksi hâlde, sofralar dolu ama bedenler yetersiz kalmaya devam eder; istatistiklerde açlık rakamları düşerken, hastalık yükü sessizce yükselir.
Karnı doyurmak bir başlangıçtı. Asıl hedef, insanı gerçekten beslemek olmalı.