Sınırların Ötesinde Yeni Bir Hâkimiyet Mücadelesi
Bir zamanlar vatan denildiğinde insanın zihninde önce toprak canlanırdı.
Dağlar, ovalar, nehirler, şehirler, sınırlar ve o sınırların üzerinde dalgalanan bayraklar…
Bir milletin bağımsızlığı, sahip olduğu toprakları koruyabilmesiyle ölçülürdü. Bunun için ordular kuruldu, kaleler inşa edildi, hudutlarda nöbet tutuldu ve nice insan vatan uğruna canını verdi.
Fakat dünya değişiyor.
Bugün insanlık, yeni bir çağın eşiğinde duruyor. Savaşların şekli değişiyor, ekonomilerin yapısı değişiyor, devletlerin güç unsurları değişiyor.
Ve belki de en önemlisi:
Vatanın sınırları değişiyor.
Artık bir milletin kaderi yalnızca haritalarda çizilen sınırlarla belirlenmiyor.
Bir milletin verisine kim sahip?
Bilgileri nerede saklanıyor?
Kullandığı teknolojiyi kim üretiyor?
Hangi algoritmalar o toplumun bilgi akışını şekillendiriyor?
Çocuklarının önüne hangi dünyanın değerleri çıkarılıyor?
Bir milletin hafızası, tercihleri ve geleceği başka güçlerin kontrolündeki dijital sistemlere emanet edilmişse, o millet dijital çağın bağımsızlık sınavını gerçekten geçmiş sayılabilir mi?
İşte bu sorular bizi yeni bir kavramla karşı karşıya bırakıyor:
Dijital vatan.
Çünkü vatan artık yalnızca üzerinde yaşadığımız toprak değildir.
Vatan; geçmişimizdir.
Hafızamızdır.
Dilimizdir.
Kültürümüzdür.
Neslimizdir.
Ve çağımızda bütün bunların önemli bir kısmı dijital dünyada yaşamaktadır.
EMANETİN YENİ YÜZÜ: VERİ
İslam medeniyetinin temel kavramlarından biri emanettir.
Kur'an-ı Kerim şöyle buyurur:
“Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder…”
(Nisâ, 58)
Emanet yalnızca bir kimsenin bize bıraktığı eşya değildir.
Bize teslim edilen her sorumluluk, taşıdığımız her görev ve korumakla yükümlü olduğumuz her değer bir emanettir.
Öyleyse bugün şu soruyu sormamız gerekir:
İnsanın verisi de bir emanet değil midir?
Bir vatandaşın kimlik bilgileri…
Bir hastanın sağlık kayıtları…
Bir öğrencinin geleceğine dair veriler…
Bir ailenin mahremiyeti…
Bir insanın nerede yaşadığı, ne yaptığı, neye inandığı, neyi sevdiği, ne aradığı…
Bütün bunlar artık dijital sistemlerde toplanıyor.
Belki de insanlık tarihinde ilk defa insanın hayatı bu kadar ayrıntılı biçimde kayıt altına alınabiliyor.
İnsan nereye gittiğini telefonu aracılığıyla bildiriyor.
Ne düşündüğünü arama motorlarına soruyor.
Ne sevdiğini sosyal medya platformlarına gösteriyor.
Ne satın aldığını dijital sistemlere bırakıyor.
Ve çoğu zaman farkında olmadan kendi hayatının dijital haritasını çiziyor.
İşte tam burada emanet meselesi başlıyor.
Çünkü bir insanın bilgisini almak kolay olabilir.
Fakat onu korumak sorumluluktur.
Gücümüzün bir bilgiye ulaşmaya yetmesi, o bilgiyi kullanma hakkına sahip olduğumuz anlamına gelmez.
Kur'an'ın emanet anlayışı, dijital çağın merkezine yerleştirilmesi gereken ahlâkî bir ilkedir.
Devletin elindeki veri emanettir.
Şirketin elindeki veri emanettir.
Öğretmenin, doktorun ve kurumların elindeki bilgi emanettir.
Ve emanetin büyüklüğü arttıkça, ona karşı sorumluluk da büyür.
Hz. Peygamber'in şu hadisi bu sorumluluğun ne kadar geniş olduğunu hatırlatır:
“Hepiniz çobansınız ve hepiniz güttüğünüzden sorumlusunuz.”
Bugün bu hadisi dijital çağda yeniden düşünmek zorundayız.
Devlet, milletin dijital güvenliğinden sorumludur.
Anne ve baba, çocuklarının dijital dünyasından sorumludur.
Eğitimci, öğrencinin zihnine ulaşan bilginin doğruluğundan sorumludur.
Birey ise kullandığı teknolojinin ve yaptığı dijital davranışların sorumluluğunu taşır.
Çünkü dijital dünya, sorumluluğun sona erdiği yer değil; sorumluluğun yeni bir biçimde başladığı yerdir.
MAHREMİYET: EKRANLARIN ARKASINDAKİ HUDUT
Geçmişte bir insanın mahremiyetine ulaşmak için evinin kapısını zorlamak gerekirdi.
Bugün ise insan, kendi mahremiyetinin anahtarını çoğu zaman cebinde taşıyor.
Telefonlarımız artık yalnızca bir iletişim aracı değildir.
Onlar aynı zamanda:
Hafızamızdır.
Fotoğraf albümümüzdür.
Konumumuzdur.
Sesimizdir.
Özel hayatımızın arşividir.
Kısacası insanın dijital gölgesidir.
Kur'an-ı Kerim şöyle buyurur:
“Birbirinizin gizlisini araştırmayın.”
(Hucurât, 12)
Bugün bu ayetin taşıdığı hikmeti dijital dünyanın içinde yeniden düşünmek gerekiyor.
Çünkü geçmişte bir insanın kapısının ardındaki hayatını merak etmek tecessüsken, bugün onun telefonunun içindeki hayatını araştırmak da aynı ahlâkî soruyu karşımıza çıkarıyor.
Bir insanın özel fotoğraflarını izinsiz paylaşmak…
Mesajlarını ifşa etmek…
Konumunu takip etmek…
Geçmişini araştırmak…
Dijital izlerinden kişiliğini çözmeye çalışmak…
Teknoloji bunların hepsini mümkün kılıyor.
Fakat İslam ahlâkı bize çok önemli bir sınır çiziyor:
Yapabiliyor olmak, yapmaya hakkımız olduğu anlamına gelmez.
İnsanlığın en büyük problemlerinden biri belki de budur.
Güç arttıkça ahlâkın da artması gerekirken, çoğu zaman güç arttıkça sınırlar daha kolay aşılabiliyor.
Oysa mahremiyet, insan onurunun bir parçasıdır.
Ve dijital çağda mahremiyeti korumak, artık evimizin kapısını kilitlemek kadar basit değildir.
Bugün mahremiyetimizin kapıları bazen ekranlarımızın içindedir.
TEBEYYÜN: YALANIN IŞIK HIZIYLA YAYILDIĞI ÇAĞ
İnsanlık hiçbir dönemde bilgiye bugünkü kadar hızlı ulaşmadı.
Fakat belki hiçbir dönemde yalana da bu kadar hızlı ulaşmadı.
Bir haber saniyeler içinde milyonlarca insana ulaşabiliyor.
Bir iftira, bir insanın yıllarca kurduğu itibarı birkaç dakika içinde yıkabiliyor.
Bir görüntü, gerçek olmamasına rağmen milyonlarca kişiyi kandırabiliyor.
Yapay zekâ artık bir insanın sesini taklit edebiliyor.
Hiç yaşanmamış bir olayı yaşanmış gibi gösterebiliyor.
Hiç konuşmamış bir insanı konuşmuş gibi gösterebiliyor.
İşte tam bu noktada Kur'an'ın asırlar önce koyduğu bir ilke, dijital çağın en büyük ahlâk kurallarından biri hâline geliyor:
“Ey iman edenler! Size bir fasık bir haber getirirse, onun doğruluğunu araştırın…”
(Hucurât, 6)
Bu, tebeyyündür.
Araştırmak.
Doğrulamak.
Emin olmadan hüküm vermemek.
Bugün belki de her sosyal medya kullanıcısının zihnine bu kelimeyi yazmak gerekiyor:
Tebeyyün.
Bir haberi paylaşmadan önce tebeyyün.
Bir insan hakkında hüküm vermeden önce tebeyyün.
Bir videoya inanıp öfkelenmeden önce tebeyyün.
Bir fotoğrafı gerçek kabul etmeden önce tebeyyün.
Çünkü dijital çağda hakikatle yalan arasındaki sınır bazen birkaç piksel kadar ince hâle gelmiştir.
Hz. Peygamber, kişinin duyduğu her şeyi anlatmasının kendisine yalan olarak yeterli olacağını bildirmiştir.
Bugün bu hadis, parmaklarımızın ucundaki paylaşma tuşuna belki hiç olmadığı kadar yakındır.
Bir zamanlar yalanı yaymak için şehir şehir dolaşmak gerekirdi.
Bugün tek bir tuşa basmak yeterlidir.
Değişen araçtır.
Fakat hakikat değişmemiştir.
Yalan yine yalandır.
İftira yine iftiradır.
Gıybet yine gıybettir.
Kul hakkı, ekrandan işlendiğinde ortadan kalkmaz.
DİJİTAL DÜNYA: AHLÂKIN YENİDEN SINANDIĞI YER
Bazıları dijital dünyayı gerçek hayattan ayrı bir alan gibi görüyor.
Oysa dijital dünyada yaptığımız her şeyin gerçek hayatta bir karşılığı vardır.
Ekranın arkasından yapılan hakaret gerçek bir insanı yaralar.
Paylaşılan iftira gerçek bir ailenin hayatını etkiler.
İzinsiz yayılan bir görüntü gerçek bir insanın mahremiyetini yok eder.
Sanal ortamda işlenen kötülüklerin sonuçları sanal değildir.
Bu sebeple Müslüman için dijital dünya, ahlâkın askıya alındığı bir alan olamaz.
Müslüman yalnızca camide ahlâklı olmakla yükümlü değildir.
Evinde, işinde, sokakta olduğu gibi ekranın başında da aynı ahlâkın temsilcisidir.
Kur'an'ın şu ikazı dijital çağın insanına da hitap etmektedir:
“İnsan hiçbir söz söylemez ki yanında onu gözetleyen ve kaydeden bir melek bulunmasın.”
(Kâf, 18)
Bugün insan kendi kendisini de kayda geçiriyor.
Her sözünü yazıyor.
Her düşüncesini paylaşıyor.
Her anını görüntülüyor.
Belki de hiç olmadığı kadar çok konuşuyor.
Fakat hiç olmadığı kadar az düşünerek…
İşte burada başka bir tehlike başlıyor.
Konuşmanın çoğalması, hikmetin çoğalması değildir.
Bilginin artması, ilmin artması değildir.
Veriye sahip olmak, hakikate sahip olmak değildir.
ALGORİTMALARIN AHLÂKI
Bugün algoritmalar, hayatımızda görünmeyen birer rehber hâline geldi.
Ne izleyeceğimizi…
Neyi satın alacağımızı…
Hangi haberi göreceğimizi…
Hangi düşünceyle daha fazla karşılaşacağımızı…
Çoğu zaman farkında olmadan algoritmalar belirliyor.
Fakat şu soruyu sormak gerekiyor:
Bir algoritmanın ahlâkı olabilir mi?
Daha doğrusu:
İnsanın hayatını etkileyen bir algoritma, kimin ahlâkını taşıyor?
Çünkü teknoloji kendi kendine değer üretmez.
Her sistemin arkasında bir insan vardır.
Her kodun arkasında bir tercih vardır.
Her tercihin arkasında ise bir değer dünyası.
Bu nedenle teknoloji tarafsızmış gibi görünse bile, onu tasarlayan insanın değerlerinden tamamen bağımsız değildir.
Kur'an şöyle buyurur:
“Şüphesiz Allah adaleti ve iyiliği emreder…”
(Nahl, 90)
Öyleyse yarının en önemli sorularından biri de şu olacaktır:
Algoritmalar adil mi?
Bir insanın hayatını etkileyen yapay zekâ sistemi ayrımcılık yapıyorsa ne olacak?
Bir algoritma bazı insanları görünmez hâle getirirken bazılarını sürekli öne çıkarıyorsa ne olacak?
Bir insanın geleceğini etkileyen kararlar yalnızca sayısal veriler üzerinden veriliyorsa insanın onuru nerede kalacak?
Teknolojinin ilerlemesi, ahlâkın gerilemesi pahasına olmamalıdır.
Çünkü insan, bir algoritmanın içindeki rakamlardan ibaret değildir.
Kur'an'ın ifadesiyle:
“Andolsun, biz insanoğlunu şerefli kıldık.”
(İsrâ, 70)
İnsan şereflidir.
İnsan değerlidir.
İnsan yalnızca veriden oluşan bir profil değildir.
Ve insanı yalnızca davranışlarından elde edilen sayısal bilgiler üzerinden tanımlamak, insanı eksik anlamaktır.
ÇOCUKLARIMIZIN ZİHNİNDEKİ DİJİTAL SINIRLAR
Bir ülkenin sınırlarını korumak önemlidir.
Fakat geleceğini korumak da en az onun kadar önemlidir.
Geleceğimiz ise çocuklarımızdır.
Bugün bir çocuk daha konuşmayı öğrenmeden ekrana dokunmayı öğrenebiliyor.
Daha dünyayı tanımadan dijital dünyanın içine giriyor.
Daha kim olduğunu anlamadan algoritmalar onun neyi sevdiğini öğrenmeye çalışıyor.
İşte burada anne babaların önünde çok önemli bir sorumluluk duruyor.
Hz. Peygamber şöyle buyurur:
“Hepiniz çobansınız ve hepiniz güttüğünüzden sorumlusunuz.”
Anne ve baba, yalnızca çocuğunun karnını doyurmaktan sorumlu değildir.
Onun zihnini neyle doldurduğundan da sorumludur.
Çocuğun eline telefon vermek kolaydır.
Fakat o telefonun çocuğun zihninde açacağı kapıları düşünmek daha zordur.
Bugün çocuklarımızın odalarının kapısını kapattığımızda onları dış dünyanın tehlikelerinden koruduğumuzu düşünebiliriz.
Fakat internetin olduğu yerde dünyanın kendisi o odaya girebilir.
İşte dijital çağın en büyük paradokslarından biri budur:
Çocuklarımız evdedir ama dünyanın tamamı onların odasındadır.
Bu sebeple dijital vatan yalnızca devletlerin meselesi değildir.
Aynı zamanda ailelerin meselesidir.
Nesli korumak, çağın araçlarını yasaklamak değildir.
Nesli korumak, ona doğruyu yanlıştan ayırabilecek bir feraset kazandırmaktır.
Çünkü teknoloji değişir.
Uygulamalar değişir.
Platformlar değişir.
Fakat doğruyla yanlışı ayırt edebilen bir vicdan, değişen dünyada insana yol gösterir.
VAKTİN YENİ İSRAFI
Hz. Peygamber'in meşhur hadislerinden birinde şöyle buyurulur:
“İki nimet vardır ki insanların çoğu onların kıymetini bilmez: Sağlık ve boş vakit.”
Dijital çağın en büyük kayıplarından biri belki de vakittir.
İnsan saatlerce ekranın karşısında kalabiliyor.
Bir videodan diğerine…
Bir paylaşımdan diğerine…
Bir tartışmadan diğerine…
Ve sonunda ne öğrendiğini, ne yaptığını, neden orada olduğunu bile unutabiliyor.