Doğu Türkistan'da İslam Cumhuriyetine Giden Yol

Yayınlanma : 18 Kasım 2026 13:51

"Bir milletin hâkimiyet arayışı, tarihî hafızası ve bağımsızlık iradesi"

 

Bir milletin tarihini anlamak, yalnızca başından geçen olayları kronolojik olarak sıralamak değildir. Asıl mesele, o olayların hangi şartlarda ortaya çıktığını, hangi toplumsal ihtiyaçlardan beslendiğini ve bir milletin kendi varlığını hangi siyasi biçim altında sürdürmek istediğini kavramaktır. Çünkü tarih, yalnızca geçmişte yaşananların kaydı değil, bir toplumun kendisini nasıl tanımladığının, nasıl konumlandırdığının ve geleceğini nasıl tasavvur ettiğinin de hikâyesidir.

Doğu Türkistan Türklerinin 1933 yılında bağımsızlığını ilan ederek Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti'ni kurması, bu açıdan yalnızca Çin yönetimine karşı gerçekleştirilmiş bir ayaklanmanın sonucu olarak değerlendirilemez. Bu hadise, bir milletin kendi toprağında kendi iradesiyle  özgür olarak yaşama arzusunun, tarihî hafızasını siyasi bir varlığa dönüştürme teşebbüsünün ve devlet olma iddiasının ifadesidir.

Dolayısıyla 1933 yılında Kaşgar'da ilan edilen Cumhuriyeti anlayabilmek için 12 Kasım 1933 sabahına değil, ondan çok daha geriye, Doğu Türkistan'ın siyasi hafızasında derin izler bırakan XIX. yüzyıla gitmek gerekir.

Çünkü cumhuriyet bir sabah ilan edilmiş olabilir; fakat cumhuriyete giden yol, yılların biriktirdiği tecrübeler, kaybedilmiş siyasi hâkimiyetler, toplumsal huzursuzluklar ve bağımsızlık arayışlarıyla döşenmiştir.

Çin’in  Qing (Mançu) Hanedanlığı'nın 1759 yılında bu ülke   üzerinde askerî hâkimiyet kurması, Doğu Türkistan'ın siyasi tarihinde önemli bir kırılma meydana getirmiştir. Ancak  bu askerî hâkimiyet, toplumsal kabul anlamına gelmiyordu. Bir coğrafyayı kontrol etmek ile o coğrafyanın insanlarının iradesini temsil etmek aynı şey değildir.

Nitekim XIX. yüzyılın ortalarına gelindiğinde  merkezi Çin’de  Mançu  yönetimine karşı büyük ayaklanmalar başladı. 1860'lı yıllarda  Doğu Türkistan’daki Mançu İşgal rejimine karşı ayaklanmalar başladı. Çing işgal rejimi içerisinde  ortaya çıkan siyasi çözülme, Doğu Türkistan’da  yeni bir devlet teşekkülünün önünü açtı.Bu ayaklanmalar sonucunda Çin'in bölgedeki yönetimi büyük ölçüde çöktü.

Çin’deki bu siyasi boşluk   sonucunda ortaya çıkan yeni siyasi durum  ülkenin  aydınlarını harekete  geçirdi ve  bu durum ülkede tekrar alevlenen   kurtuluş arzusunun    kıvılcımını  bir halk ayaklanmasına  dönüştürdü.  Bunun sonucunda  Doğu Türkistan’da 1863’te Kaşgar merkezli  Kaşgariye/Yedi Şehir İslam devleti adı yeni bir devletin kurulması sonucunu doğurdu. 

Doğu Türkistan Türkleri  İşgalcilardar kurtarılan  ülkelerini yönetmesi için daha önceki yıllarda Hokand Hanlığına iltica eden  ve Hokand’te yaşayan  Hocalar sülalesinden Tarikat Büyüğü Büzürk Han Töreyi Kaşgar’a göndermesi için Hokand Hanı Hudayar Han’a elçiler yolladı. Hudayar Han bunun üzerine ordusunun  deneyimli subaylarından  Yakup Han’ın komutasındaki bir bölük askerin himayesinde  kendisini 1865 yılında Kaşgar'a  gönderdi. Yakup Bey, Kaşgar’da kısa sürede askerî ve siyasi gücünü  elde ettikten sonra Büzürk Han Töre’yi yakınları ile birlikte Mekke’ye göndererek idareyi ele aldı ve kendisini han ilan etti. Yakup Han Ruslarla savaşmış tecrübeli  subaydı. Kısa sürede  Yedişehir(Tarım)bölgesini işgalcilerden kurtardı ve  hakimiyetini Doğu Türkistan'ın  önemli bir bölümüne kadar genişletti.  

Yakup Bey'in kurduğu siyasi yapı, tarihte Kaşgar Emirliği veya Yedi Şehir Devleti olarak anılır. Yedi Şehir adı, devletin hâkimiyet alanındaki önemli şehirleri ifade eder.

Yakup Han kendi iktidarını  perçinledikten sonra  kurduğu devletin  uluslar arası düzeyde kabul görmesi ve tanınması için önemli bazı diplomatik girişimlerde bulundu.  Osmanlı Devleti, İngiltere ve Rusya ile ilişkiler  kurması ve geliştirmesi bunun göstergesiydi.

Yakup Bey'in önemi, yalnızca askerî başarılarından kaynaklanmıyordu. O, kurduğu siyasi yapının uluslararası meşruiyetini güçlendirmeye  çalıştı. Batısındaki Hindistan’da hakim olan  İngilitere ile ticari ilişkiler kurdu ve karşılıklı anlaşmalar imzaladı.  Rusya ile de  bazı anlaşmalar yaptı.

Yakup Han  ilk olarakkendi Yeğeni Seyyid Muhammed Yakup Han Töre’yi Fevkaladı Elçi olarak İstanbul’a  Osmanlı Devleti  nezdine gönderdi. Devletinin Osmanlı İmparatorluğuna biat ettiği  belirterek tabiyetini bildirdi. Sultan Abdulaziz Han adına Hutbe okuttu ve para bastırdı.  Osmanlı devleti ile kurduğu ilişkiler, onun ne kadar ileri görüşlü bir devlet adamı olduğunu gösteriyordu. O aynı zamanda  bu diplotik atılımları ile  Doğu Türkistan'ın kendi siyasi varlığını daha geniş bir medeniyet ve siyaset alanı içerisinde konumlandırma arzusunu  ortaya koyuyordu.  İstanbul'a gönderdiği Feveldada Elçisi S.Muhammed Yakup Han Töre  dersaadette sıcak karşılandı ve  büyük  saygı gördü .

Ancak Yakup Bey'in 1877 yılında ölümüyle  oğulları Hakkuli ve Bekkuli Beğler iktidar savaşına girişti. Ülke yeniden  bir sosyal  bir felakete sürüklendi. Bunu fırsata çeviren Çin yeniden işgale başladı. İngiltere’nin açtığı 400 milyon Sterlinlik bir kredi  ve Rusyanın  gönderdiği silahları ile Mançur  İmparatorluğunun önde gelen Subaylarından General Tsu Tsu Tang Komutasında 400 bin kişilik bir ordu  sınır kenti Kumul’dan başlayarak Doğu Türkistan’ı işgale başladı. Çin orduları   Doğu Türkistan  siyasi tarihinde  “2.Çin Mancur İstilası “ olarak kayıtlara geçen bu istila hareketi ile    1878 yılında Doğu Türkistan’de Çin işgal ve hakimiyeti yeniden tesis edilmiş oldu.  Bu işgalden 6 yıl sonra  Çin Mançur İmparatorluk Yüksek Konseyi 18 Kasım 1884 tarihinde bir kararla Doğu Türkistan’ı  Çince Xinjiang(Yeni Sınır= Yeni Kazanılmış toprak anlamında)  adı ile Çin’in 17.eyaleti olarak Çin’e baladığını ilan etti

Böylece Doğu Türkistan, özgür ve bağımsız olarak  kendi siyasi varlığını sürdürme mücadelesinde yeni bir döneme girmiş oldu.

Fakat burada üzerinde durulması gereken önemli bir mesele vardır:

Bir devletin ortadan kaldırılması, o devleti meydana getiren toplumsal hafızayı kendiliğinden ortadan kaldırmaz/Kaldıramaz. Ülke  Siyasi hâkimiyet kaybedilebilir; ancak bağımsızlık düşüncesi, toplumsal hafızada yaşamaya devam eder.

Doğu Türkistan Türklerinin  sonraki yarım asırlık tarihi(1878-1933 arası dönem)  Uygurlar  başta bu ülkede yaşayan Türk halklarının  özgürlük ve bağımsızlık iradesinin  yok olmadığını tersine çağın şartlarına göre daha da geliştiğini  ve bu hafizanın  daha diri ve güçlü bir siyasi iradeye nasıl dönüştüğünü ortaya kaymaktadır. 

1911 yılı Çin tarihi açısından büyük bir dönüşümün başlangıcıydı.  Çinli Aydın Sut Yatsen’in önderliğindeki Xinhai Devrimi sonucunda Qing Hanedanlığı yıkıldı ve 1912 yılında Çin Cumhuriyeti kuruldu. Çin’de rejim değişmesine rağmen,Çin  despotizmi  Doğu Türkistan'da  daha da arttırılarak devam ettirildi. Elbette ki Çin'de cumhuriyet rejiminin  kurulması, Doğu Türkistan halkının baskı ve zulumden kurtulması ve siyasi özgürlüğüne kavuştuğu anlamına gelmiyordu.

Burada tarihî bir paradoksla karşı karşıyayız: Merkezde monarşinin yerine cumhuriyet kurulmuş, fakat  Çin işgalindeki bölgelerde  yaşayan halklar açısından yeni yönetim anlayışı  hiçbir bir değişikliğe uğramamıştı.

Çin'de yaşanan siyasi parçalanma, Doğu Türkistan'da merkezî otoriteden büyük ölçüde bağımsız hareket eden yerel yöneticilerin ortaya çıkmasına yol açtı.

1912'den 1928'e kadar bölgeyi yöneten Yang Zengxin, otoriter bir idare kurdu. Halkın siyasi katılımını esas alan bir yönetim yerine, farklı toplumsal ve etnik grupları birbirinden uzak tutan, güç dengelerini kendi otoritesi üzerinden düzenleyen bir anlayış benimsedi.

Yang Zengxin'in 1928 yılında öldürülmesinden sonra yönetimi  bir başka Çinli General Jing Shurin   devraldı.

Ancak yeni yönetim, halkın beklentilerine cevap vermek yerine baskı,zulüm ve haksızlıkları dana ad arttırdı ve  toplumsal huzursuzluğu daha da derinleştirdi.

Ağır vergiler, keyfî idari uygulamalar, toprak gaspları,  Eğtim, kültürel ve dinî hayat üzerindeki baskılar, yerel halkın yönetimden dışlanması ve güvenlik güçlerinin  acımasız ve  insanlık dışı şövence  uygulamaları   Doğu Türkistan'daki toplumsal gerilimin daha da artmasına yol açtı. 

Bu dönemde uygulanan politikalar, özellikle Uygur Türklerinin yaşadığı bölgelerde ciddi rahatsızlık meydana getirdi.

 Doğu Türkistan’da Öne çıkan sorunlar şunlardı:

•          Müslüman Uygur  halkın siyasi ve idari karar alma mekanizmalarından dışlanması.

•          Toprak ve mülkiyet meselelerinde halkın aleyhine gelişen uygulamalar.

•          Vergilerin ve ekonomik yükümlülüklerin artırılması.

•          Çinli yöneticilerin ve görevlilerin Müslüman Türklere karşı    acımasız ve vahşice  baskıcı uygulamaları.

•          İşgal rejiminin Türklerin eğitim, dinî ve kültürel hayat üzerindeki  ağır ve siyasi kontrol ve baskısı

 

Doğu Türkistan’da İşgal Yönetimine Karşı Ayaklanmalar

Jin Shuren yönetiminin 1930 yılında Kumul Hanlığı'nın özerk statüsünü ortadan kaldırması, yerel hanedan mensuplarının haklarını tasfiye etmesi ve Türk köylülerinin topraklarına el koyarak Çinli göçmenleri bu topraklara yerleştirmesi, halkın tepkisini büyütmüştür. 

 

 

Çin Cumhuriyetinin Urumçi’deki İşgal rejiminin siyasi ve Askeri Temesilcisi ; Genel Vali Jin Shuren yönetiminin Çin sınırındaki  Kumul bölgesinde Çin’e tabi olarak hakimiyetini  sürdüren Kumul Beğliğini ortadan kaldırmaya ve  yerel halkın elindeki  topraklara el koyarak Çinli göçmenlere zorla vermeye yönelik  yeni toprak reformu/uygulamaları, 1931 yılında  Kumul’dan başlayacak ayaklanmanın önemli sebeplerinden biri oldu.

Burada önemli bir nokta dikkat çekmektedir :  Doğu Türkistan'daki bağımsızlık hareketlerini  sadece  dinî bir tepki olarak değerlendirmek  çok yanlıştır ve bu tanımlama çok eksik olur. Bu hareketin arkasında toprak, mülkiyet, vergi, yönetim, güvenlik, kültür ve siyasi temsil gibi  iç içe geçen ve birbirine bağlı meseleler  de bulunuyordu. İnsanlar inançlarını yaşamak isteği ile birlikte aynı zamanda kendi topraklarında kendi hayatları hakkında  kendileri karar verebilmek ve öyle yaşamak istiyordu.Bu nedenle  Doğu Türkistan genelinde 1930'lu yılların başında başlayan  mahalli  direnişler, giderek  ülke genelinde genel bir isyana ve sonrasında  millî bağımsızlık hareketine dönüşecekti.

Burada mesele yalnızca Çinli İşgal Yönetimine karşı  duyulan tepki değildi.

Mesele, insanın kendi toprağı üzerindeki tasarruf hakkı, kendi hayatına ilişkin kararları verebilme imkânı ve kendi kimliğini koruyabilme iradesiydi.

Başka bir ifadeyle Doğu Türkistan halkı, yalnızca kendisini yönetenlerin değişmesini istemiyordu; kendisini yönetecek iradenin de kendi içinden  olmasını/çıkmasını istiyordu.

Bu ayrım önemlidir. Çünkü bir toplumun bağımsızlık arayışı, yalnızca mevcut iktidarın uygulamalarına itiraz etmekle açıklanamaz. Bağımsızlık, aynı zamanda yönetilen olmaktan  çıkarak kendisinin siyasi öznesi olmaya geçme arzusu ve  talebidir.

Ayaklanmadan bağımsızlık fikrine: 1931-1933

Doğu Türkistan'da 1930'lu yılların başında başlayan direniş, başlangıçta farklı bölgelerde ortaya çıkan yerel ayaklanmalar niteliğindeydi. Ancak zaman içerisinde bu hareketler ortak bir siyasi hedef etrafında birleşmeye başladı.

Bu sürecin ilk önemli merkezi Kumul oldu.

Çin yönetiminin zulmüne karşı Doğu Türkistan'ın dört bir yanında birbirini tetikleyen halk ayaklanmaları patlak verdi. Bu süreç, kronolojik olarak üç ana merkezde gelişti:

A. Kumul Ayaklanması (1931)

Bağımsızlık ateşinin ilk kıvılcımı, 1931 ilkbaharında Doğu Türkistan'ın doğu kapısı sayılan Kumul şehrinde yandı. Tecrübeli bir savaşçı olan Hoca Niyaz Hacı ve Salih Dorga liderliğindeki halk, Çin garnizonlarına saldırarak kısa sürede Kumul ve çevresini işgalcilerden temizledi. Eyalet ordusunun karşı saldırıları üzerine Hoca Niyaz Hacı kuvvetleriyle batıya çekilse de, başlattığı direniş ruhu tüm ülkeye yayıldı.

B. Turfan Ayaklanması (Ocak 1933)

Kumul'daki direnişten ilham alan Turfan halkı, 6 Ocak 1933 tarihinde Muhiti kardeşlerin (özellikle askeri dehasıyla öne çıkan General Mahmut Muhiti) liderliğinde ayaklandı. Şehirdeki Çin garnizonunu basan Turfan Milli Kuvvetleri, batıya doğru ilerleyerek Korla, Karaşehir ve Aksu/Uçturfan hattını Çin işgalinden kurtardı.

C. Hoten Ayaklanması ve Geçici Hükümet (Şubat 1933)

Doğu Türkistan Milli Ayaklanma hareketinin milli direnişin en  örgütlü ve fikri altyapısı en  güçlü  ayağı güneydeki Hoten  kentinde  gerçekleşmiştir.  Kaşgar, Buhara, Kazan ve İstanbul gibi ilim merkezlerinde tahsil görmüş; Hindistan, Mısır ve Suudi Arabistan'ı gezerek dünya siyasetini analiz etmiş bir aydın olan Sabit Damolla (Abdulbaki) 1930’lu yılların başında  Doğu Türkistan’da döndükten sonra Hoten'deki Oybağ Medresesi Müderrislerinden Mehmet  Emin Buğra ile mektuplaşır daha sonra karşılıklı olarak birbirlerini ziyaret  ile tanışırlar. Yapılan uzun görüşmeler ve kengeşmelerden sonra İstaklal Hareketinin Hoten’den başylatılmasına karar verirler

Bu iki ismin temsil ettiği  siyasi birikim ve fikri işbirliği  Doğu Türkistan'daki direnişin yeni bir aşamaya geçmesi sonucunu doğurur.

Hoten'de  21 Şubat 1932’de başlayan bu hareket, sadece  askerî bir mücadele veya başarı değil  aynı zamanda halkın ortak dini ve milli kimliği, siyasi geleceği ve  özgür olarak kendisinden olan bağımsız bir yönetim altında yaşama arzusu etrafında örgütlenmeye başlamıştır

Hoten'de başlayan mücadele sonucunda Çin yönetiminin  Hoten bölgesindeki  Çin işgal otoritesi  tamamen  yok edildi.  28 Şubat'ta Hoten'in kontrolünün Milli direniş kuvvetlerine geçmesiyle   Hoten Geçici  İslam Hükümeti adıyla  bir yönetim kuruldu.

Hoten kuvvetleri daha sonra kuzeye doğru ileri harekata başladı.Sırası ile  Kargalık, Poskam ve Yarkent şehirlerini kurtararak Kaşgar’a doğru ilerledi ve Kaşgar’ın Yenihisar ilçesini de  işgalcilardan kurtardı

Doğu Türkistan’in doğusu ve güneyinden gelen millî kuvvetlerin hedefi, tarihî ve siyasi bakımdan Doğu Türkistan'ın en önemli merkezlerinden biri olan Kaşgar'dı.

Müslüman  Karahanlı  Türk Kağanlığının başkenti Uygur kültür medeniyetinin kaynağı  Azizlerin kenti Azizane  Kaşgar, bu mücadelenin yalnızca coğrafi hedefi değildi.  Kaşgar aynı zamanda siyasi hafızanın, tarihî sürekliliğin ve ortak kimliğin  sönmeyen özgürlük ve bağmsızlık  iradesi ve hedefinin bir sembolüydü.

Kumul,Hoten,Turfan ve kuzeydeki Altay’dan ve Doğu Türkistan’ın diğer farklı bölgelerinde başlayan bu milli direnişlerin  Kaşgar’da  buluşması, Milli bağımsızlık  mücadelenin niteliğini değiştirmiştir. 

Artık mesele, bir şehrin veya bir bölgenin kurtarılması değildi. Mesele, Doğu Türkistan'ın tamamı adına konuşabilecek  ve önderlik edebilecek bir siyasi irade oluşturabilmekti.

İşte cumhuriyete giden yolun en önemli aşaması da burada ortaya çıktı.

Çünkü ayaklanma, mevcut yönetime karşı bir itirazdır;İslam  cumhuriyeti ise bu itirazın yerine hangi siyasi düzenin kurulacağını açıklayan bir  çarpıcı bir iddianın dışa vurumudur.

1933 yılı sonbaharında Doğu Türkistan'ın farklı bölgelerindeki millî liderler Kaşgar'da bir araya geldi.

Sabit Damolla'nın öncülüğünde yürütülen siyasi teşebbüs, askerî mücadeleyi bağımsız bir devlet fikriyle buluşturmayı hedefliyordu.

Bu buluşmanın tarihî anlamı büyüktü.

Çünkü farklı bölgelerde, farklı liderlerin öncülüğünde yürütülen mücadele, ortak bir siyasi çatı altında toplanmaya çalışılıyordu.

Bir devletin kuruluşu için yalnızca toprak üzerinde hâkimiyet kurmak yeterli değildir. O toprak üzerinde yaşayan insanların ortak bir siyasi iradeye sahip olması, yönetim kurumlarının oluşturulması ve bu iradenin sembollerle görünür hâle gelmesi gerekir.

Doğu Türkistanlı liderler, 1933 yılında bu tarihî eşiği aşmaya çalıştılar.

12 Kasım 1933 sabahı Kaşgar'da, Tümenderyasının/ırmağının  suladığı ve hayat verdiği 2.500 yıllık kadim kent  Kaşgar’in  Könci (Göncü )Mahallesi'ndeki  büyük bir  meydanda  onbenlerin katıldığı muhteşem  bir tören düzenlendi.

Halkın ve millî kuvvetlerin katıldığı törende mavi zemin üzerine beyaz ay ve yıldızdan oluşan Gökbayrak göndere çekildi. Devlet marşı okundu, anayasa ilan edildi ve hükümet üyeleri halka tanıtıldı.Sonrasında ise Doğu Türkistan İslam Cumhuriyetinin kurulduğu göklere yükseler tekbir sesleri arasında  tüm dünyaya ilan edildi.

Böylece  Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti  kurulmuş  ve 20.yüzyılda kurulan Göktürk  ve  Türkiye Cumhuriyeti devletinden  sonra Türk adı ile kurulan 3. Türk devleti olarak tarihe geçti.

 

Doğu Türkistan İslam  Cumhuriyeti , XX. yüzyılda Doğu Türkistan halkının  özgürlük ve bağımsızlık  özlemi ve iradesinin gerçeğe dönüştüğü   en önemli girişimlerinden biri olarak  Doğu Türkistan siyasi tarihinin şeref sayfalarına altın harflarla  kayıt edildi.  

Burada  Ay yıldızlı Gök bayrağın göndere çekilmesi, yalnızca bir sembolün göğe yükseltilmesi değildi. O bayrak, bir milletin kendisini tanımlama, tarihini sahiplenme ve geleceğini kendi iradesiyle kurma iddiasının ifadesi idi. 

Doğu Türkistan İslam Cumhuriyetinin kuruluşunun 93.yıl ödünümünde bu Türk devletinin kurucu kadroları,Komutanları.Fedakar Askerleri ve bu uğurda kan ve can veren aziz şehitlerimizi rahmet minnet ve saygı ile anıyoruz.Mekanları cennette olsun.Amin

Yorum Yaz
  • UYARI: Konuyla ilgisi bulunmayan, hakaret içeren cümleler veya imalar, inançlara saldırı, şiddete teşvik yorumları onaylanmamaktadır.