Tarımda Doğru Vizyon, Yanlış İletişim: Desteklemeler Neden Amacına Ulaşmıyor?
Bitkisel ve hayvansal üretimde temel destek ile planlı üretim desteği tutarlarının artırılmasına ilişkin Cumhurbaşkanı Kararları Resmî Gazete’de yayımlandı. Tarımsal üretimin sürdürülebilirliği açısından atılan bu adımlar kuşkusuz son derece kıymetlidir. Ancak ne yazık ki Tarım ve Orman Bakanlığı, bu hayati kararları kamuoyuna duyururken ve çiftçiye anlatırken ciddi iletişim hataları yapmaya devam ediyor.
Tarım ve Orman Bakanlığının yıllardır çözemediği önemli bir problem yeniden karşımıza çıkıyor: Bakanlık, yaptığı işleri ve verdiği destekleri çiftçiye anlatamıyor. Hatta daha doğru bir ifadeyle, tarım politikalarında yapılan bazı doğru işler, yanlış iletişim yüzünden kamuoyunda görünmez hâle geliyor. Bununla birlikte Tarım Bakanlığı, yaptığı birçok doğru işi doğru şekilde anlatamadığı için kamuoyunda hak ettiği karşılığı alamıyor. Bununla da kalmıyor, sanki devlet çiftçiye yeterince destek vermiyor imajı da oluşuyor.
Peki, Bakanlık iletişim yönetiminde nerede hata yapıyor ve bu durum nasıl düzeltilebilir?
1. Zamanlama Hatası ve Mesaj Karmaşası
Bugün 8 eylül itibariyle Resmî Gazete’de yayımlanan kararname bu görüşümüzü ispatlar durumdadır.Her ne kadar bu destekleme sanki tarımsal anlamda bir desteklemeyiçağrıştırıyor olsa da aslında üç ayrı temel düzenleme bulunmaktadır:
1. 2026 Yılı Bitkisel Üretim Destek Tutarlarının Güncellenmesi
2. 2026 Yılı Hayvansal Üretim Desteklemeleri
3. 2027 Yılı Bitkisel Üretim Desteklemeleri
Bunların tamamının tek bir paket içerisinde ve aynı anda açıklanması teknik olarak mümkün olabilir. Ancak iletişim açısından doğru mudur? Bence değildir. Bu üç düzenleme, üç ayrı haftada ve üç ayrı başlık altında açıklansaydı, hem çiftçi daha rahat anlayacak hem de yapılan düzenlemelerin kamuoyundaki etkisi çok daha güçlü olacaktı. Önce bitkisel üretimde 2026 yılı için yapılan ilave artışlar anlatılabilirdi. Ardından hayvancılık destekleri açıklanabilirdi. Sonra da 2027 yılı bitkisel üretim destekleme sistemi çiftçiye ayrıntılı biçimde anlatılabilirdi.
Bu yıl tarımsal girdilerde beklenmedik bir artış oldu.Bölgesel gerilimler ve jeopolitik krizler (İran-İsrail gerilimi vb.) nedeniyle enerji ve gübre girdi maliyetlerinde ciddi artışlar yaşandı. Sayın Cumhurbaşkanımız da üreticilere "Girdi artışlarının farkındayız, desteklemelerde yeni düzenlemeler yapacağız" diyerek ilave destek sözü vermişti. Bütün düzenlemeler aynı anda açıklanınca, verilen bu stratejik söz ve ilave destek adımı araya kaynadı, görünmez hâle geldi.
Şimdi yapılan destek artışları, aslında bu sözün hayata geçirilmesinin bir parçası olarak değerlendirilmelidir. Fakat bütün düzenlemeler aynı anda açıklanınca, bu önemli husus araya karışıp kaybolma tehlikesiyle karşı karşıya kalıyor.
Yarın muhalif medya çıkıp "Cumhurbaşkanı ilave destek yapılacağını söyledi ama ortada ilave destek yok." dediğinde ne olacak? Muhtemelen Bakanlık açıklama yapmak zorunda kalacak. "Şu tarihte yayımlanan Cumhurbaşkanı Kararı ile destekler artırılmıştı." diyecek. Fakat o zamana kadar algı oluşmuş olacak. Muhalif medya kendi istediği başlığı atacak, sosyal medya bunu yayacak, üreticinin kafasında soru işaretleri oluşacak ve Bakanlık bir kez daha doğruları anlatmak yerine yanlış algıları düzeltmekle uğraşacak. Sorun tam da burada. Doğruyu yaptıktan sonra onu savunmak zorunda kalıyorsanız, iletişimde bir problem var demektir. Bu yıl yapılan ilave desteklerin varlığı, yanlış iletişim yüzünden kamuoyunun gözünden kaçırılabilir.
2. Algı Yönetimi Zafiyeti ve Geçmişten Ders Çıkaramamak
Tarım ve Orman Bakanlığı’nın ciddi bir "destekleri çiftçiye anlatamama" ve "algıyı yönetememe" sorunu vardır. Karşınızda sürekli hata arayan veya konuyu kasıtlı olarak saptırmaya hazır bir kamuoyu/medya bloğu bulunuyorsa, adımlarınızı buna göre atmak ve ifadelerinizi kriz üretmeyecek şekilde kurmak zorundasınız. Suçu sürekli "yanlış anlayanlara" atmak bir iletişim stratejisi değildir; doğru strateji, yanlış anlaşılmaya fırsat vermemektir.
Bakanlık çok güzel projeler yapıyor. Yeni modeller geliştiriyor. Destek miktarlarını artırıyor. Üretimi planlamaya çalışıyor. Ancak bütün bunları doğru biçimde anlatamadığı için, çoğu zaman yaptığı işlerin değeri kamuoyuna ulaşmıyor. Daha da kötüsü, Bakanlık kendi gündemini kendisi belirleyemiyor. Gündemi çoğu zaman muhalif medya belirliyor. Birileri yanlış bir haber yapıyor. Sosyal medya bunu yayıyor. Ardından Bakanlık açıklama yapmak zorunda kalıyor. Yani Bakanlık, kendi politikasını anlatan taraf olmaktan çıkıp, başkalarının oluşturduğu algıyı düzeltmeye çalışan bir kurum hâline geliyor.
Oysa siyasal ve toplumsal iletişimde çok önemli bir gerçek vardır: Algıyı siz oluşturmazsanız, başkası sizin yerinize oluşturur. Karşınızda her zaman iki farklı kesim bulunacaktır. Birincisi, gerçekten yanlış anlayanlardır. İkincisi ise kasıtlı olarak yanlış anlamayı bekleyenlerdir. Birinci gruba anlatırsınız. İkinci grup ise anlatılanı değil, işine geleni görür. Dolayısıyla siz, "Bizi neden yanlış anlıyorsunuz?" diyerek bu problemi çözemezsiniz. Yapmanız gereken şey çok daha basittir: Yanlış anlaşılmaya fırsat vermemektir. Eğer karşınızda cümlelerinizden bir kelimeyi çekip farklı bir algı oluşturmayı bekleyen bir medya ve sosyal medya çevresi varsa, iletişim stratejinizi buna göre kurmak zorundasınız. Muhalif kesimin insafına kalırsanız, işiniz gerçekten zordur.
Nitekim 2024 yılında açıklanan Yeni Tarımsal Destekleme Modeli bunun en acı örneğidir. Bu model; bitkisel ve hayvansal destekleri 3 yıllık dönemler hâlinde, üretim sezonundan önce açıklayan, mazot ve gübre kalemlerini tek çatı altında sadeleştiren planlı ve devrim niteliğinde bir vizyondu. Ziraat mühendislerinin, veteriner hekimlerin ve teknik personelin 40 yıldır beklediği, akademinin ve ziraat odalarının ortak aklıyla hazırlanmış bilimsel bir projeydi. Üretici ilk kez ekeceği üründen ne kadar destek alacağını önceden görebilecekti. Üstelik destek bütçesi eski döneme göre yaklaşık 3 katına çıkarılmıştı.
Çiftçi, üretime başlamadan önce hangi ürüne ne kadar destek verileceğini bilmeliydi. Yeni model tam olarak bunu hedefliyordu. Bitkisel ve hayvansal üretim destekleri belirli dönemler için önceden açıklanacak, üretici üretim sezonuna başlamadan önce hangi üründe ne kadar destek alacağını bilecekti. Bu son derece önemliydi. Çünkü çiftçi; ne ekeceğini, hangi üründe ne kadar destek alacağını, hangi bölgede hangi üretimin destekleneceğini ve üretim planlamasının nasıl yapılacağını önceden görebilecekti. Bu durum, çiftçinin hem finansal hem de teknik kararlarını daha sağlıklı vermesine imkân sağlayacaktı. Üstelik bu model masa başında bir gecede hazırlanmış bir proje değildi. Ziraat odalarının, Bakanlık yetkililerinin, üniversitelerin, araştırma kuruluşlarının, ticaret borsalarının ve sektör temsilcilerinin görüşleri alınmıştı. Yıllardır tartışılan bir sistem üzerinde çalışılmış, tarafların önerileri dikkate alınmış ve yeni bir model ortaya konmuştu. Kısacası, Türk tarımının yıllardır beklediği önemli bir reform hazırlanmıştı.
Fakat ne oldu? Bakanlık, projenin tanıtımını yönetemedi. Daha Bakanlık yeni sistemi anlatmadan önce, bazı bilgiler dışarı sızdı. Muhalif medya bunu kullanarak "Mazot ve gübre desteği kaldırıldı!" başlıklarını attı. Sosyal medya bir anda hareketlendi. "Hükümet çiftçiye mazot desteği vermiyor." "Çiftçi kaderine terk edildi." "Tarım desteklemeleri kaldırıldı." gibi ifadeler hızla yayıldı. Oysa gerçek çok farklıydı. Yeni modelde destek sistemi yeniden düzenlenmiş, çeşitli kalemler daha sade ve bütüncül bir yapıya dönüştürülmüştü. Fakat kamuoyu yeni modelin ne getirdiğini konuşmadı. Desteklerin nasıl arttığını konuşmadı. Planlı üretimin önemini konuşmadı. Çiftçinin üretimden önce destek miktarlarını öğrenmesinin avantajını konuşmadı. Ülke günlerce sadece "Mazot-gübre desteği kaldırıldı mı?" sorusunu konuştu. Bakanlık ise kendi projesini anlatmak yerine, sosyal medyada yayılan yanlışları düzeltmekle uğraştı. Ve sonuçta güzelim proje, daha kamuoyuna doğru anlatılamadan savunma pozisyonuna düştü. Yanlışları düzeltmekten doğruları anlatmaya fırsat kalmadı. Günün sonunda "algı gerçektir" kuralı işledi; iletişim yönetilemediği için mükemmel bir proje algı operasyonlarına kurban edildi.
3. Köy Sosyolojisini İhmal Etmek ve Yayım Dili Kullanmamak
"BEN ANLATTIM" DEMEK YETMEZ, "ÇİFTÇİ ANLADI MI?" DİYECEKSİNİZ.
Burada çok önemli bir büyük meselede, desteklemelerin çiftçinin anlayacağı bir dille anlatılmasıdır. Tarım Bakanlığı teknik bir kurumdur. Bakanlık bürokrasisi teknik düşünür. Kararnameler teknik bir dille hazırlanır. Tablolar teknik mantıkla oluşturulur. Fakat çiftçi her zaman teknik metin okumaz. Özellikle üretici yaş ortalamasının 60’a yaklaştığı bir tarım sektöründen söz ediyoruz. O hâlde şu soruyu sormak gerekiyor: Bu destekleme modeli, köydeki 60 yaşındaki çiftçiye nasıl anlatılacak?
İşte burada tarımsal yayım devreye giriyor. Ziraat mühendisleri tarımsal yayım derslerinde yıllarca şunu öğrenmiştir: Bir bilgiyi bilmek başka, o bilgiyi üreticiye ulaştırmak başka bir iştir. Bilginin çiftçiye ulaşabilmesi için onun sosyolojisine, eğitim düzeyine, üretim alışkanlıklarına ve karar verme biçimine uygun bir iletişim dili kurulmalıdır. Desteklemeler için de aynı yaklaşım gereklidir.
Mevlânâ’ya atfedilen güzel bir söz vardır: "Sen ne kadar bilirsen bil, anlattıkların karşındakinin anladığı kadardır." İletişimin bütün özeti budur. İsterseniz çok bilgili olun. İsterseniz en mükemmel projeyi hazırlayın. İsterseniz teknik olarak kusursuz bir sistem kurun. Eğer muhatabınız anlamıyorsa, amaç gerçekleşmemiştir. Maksat hâsıl olmamıştır. Tarım desteklemelerinde de bugün yaşanan temel sorun budur. Bakanlık destek veriyor. Fakat üretici bazen ne aldığını, neden aldığını ve ne zaman alacağını tam olarak anlayamıyor. Bu durumda destekleme politikası ekonomik olarak doğru olsa bile, iletişim açısından hedefe ulaşamıyor.
4. Karmaşık Destek Yapısının Aşamalı İletişim Planı
Desteklemelerin anlaşılabilir olması için parçalara bölünerek anlatılması şarttır.
Bugün açıklanan desteklemelerde, bitkisel destekler tek başına açıklanmalıydı.Bitkisel üretimde destekleme sistemi kendi içerisinde zaten oldukça detaylı. Çiftçilere üç ana başlık altında destekleme yapılıyor:
1. Temel destek
2. Planlı üretim desteği
3. Üretimi geliştirme destekleri
Bu sistemin çiftçiye doğru biçimde anlatılması gerekiyor. Çiftçi önce ürettiği ürünün temel destek miktarını öğrenmeli. Ardından ilgili katsayıları anlamalı. Planlı üretim kapsamındaysa bunun kendisine ne kadar ilave destek getirdiğini hesaplayabilmeli. Ürünü üretimi geliştirme destekleri kapsamındaysa, buradan alacağı destekleri ayrıca görebilmeli. Buğdayın, arpanın, dane mısırın, ayçiçeğinin, soyanın, kanolanın, fasulyenin, çayın, pamuğun ve çeltiğin destekleme sistemleri üretici tarafından rahatça anlaşılabilmelidir.
Fakat siz bütün bunları bir taraftan anlatırken, aynı anda hayvancılık desteklerini ve gelecek yılın başka destekleme kararlarını da açıklarsanız, doğal olarak çiftçinin kafası karışacaktır. Bilgi çoğaldıkça anlaşılabilirlik her zaman artmaz. Bazen tam tersine, bilgi yığını içinde asıl mesaj kaybolur. Bu nedenle destekler ayrı ayrı anlatılmalıydı. Çiftçinin sistemi anlaması sağlanmalıydı. Bir hafta veya iki hafta sonra hayvancılık destekleri açıklanabilirdi.
Ağzınızla kuş tutsanız, en mükemmel destekleme modelini de kursanız, eğer muhatabınız olan çiftçi bunu kendi dilinde kavrayamıyorsa maksat hâsıl olmuyor demektir. Mevzuat diliyle, karmaşık katsayı tablolarıyla çiftçiye ulaşamazsınız. İletişim dilini köy sosyolojisine uydurmak ve sadeleştirmek Bakanlığın asli görevidir.
Hayvancılık desteklemeleri de kendi içerisinde son derece geniş ve farklı kalemlerden oluşuyor. Büyükbaş hayvancılıkta buzağı destekleri, küçükbaş hayvancılıkta kuzu ve oğlak destekleri, hayvan yetiştirici örgütlerine üyelikten kaynaklanan destekler, gebe hayvanlara yönelik destekler, arıcılık, ipek böcekçiliği, su ürünleri ve daha birçok farklı destekleme kalemi bulunuyor. Bunların her birinin ayrı şartları, ayrı hedefleri ve ayrı üretici grupları var. Böylesine geniş bir sistemi, bitkisel desteklerle birlikte aynı anda açıklamak yerine, hayvancılık desteklemelerine özel bir iletişim çalışması yapılması çok daha doğru olurdu. Çünkü hayvancılık yapan üreticinin dikkatini çekecek soru şudur: "Benim hayvanım için ne değişti?" Arıcının sorusu başkadır. Küçükbaş yetiştiricisinin sorusu başkadır. Büyükbaş yetiştiricisinin sorusu başkadır. Su ürünleri üreticisinin sorusu başkadır. İletişimi de buna göre yapmak gerekir.
Algı da bir gerçekliktir. Doğruları, iyi kurgulanmış bir algıyla anlatmak gerekir. Çünkü karşınızda en ufak hatanızı bekleyen, pusuda duran bir kesim var. Onlara malzeme vermemek gerekir.
Artık sadece "Biz yaptık." demek yetmez. Şunu da söylemek gerekir: "Ne yaptık?", "Neden yaptık?", "Çiftçiye ne kazandıracak?", "Önceki sistemden farkı ne?", "Çiftçinin cebine ne kadar girecek?" ve en önemlisi: "Çiftçi bundan nasıl yararlanacak?" Tarım politikası sadece Ankara’da hazırlanan kararname değildir. Tarım politikası, o kararnamenin köydeki çiftçi tarafından anlaşılmasıyla tamamlanır. Çiftçi anlamıyorsa, siz ne kadar doğru iş yaparsanız yapın, o doğru hedefine ulaşmamış demektir.
Tarım Bakanlığı artık sadece destek vermeyi değil, verdiği desteği anlatmayı da öğrenmek zorundadır. Çünkü bugün tarımda sadece üretim planlanmıyor. Sadece destekler planlanmıyor. Algılar da planlanıyor. Ve unutulmamalıdır ki; doğruyu zamanında ve doğru şekilde anlatamazsanız, yanlışı anlatmak için mutlaka birileri çıkar.
O hâlde mesele sadece daha fazla destek vermek değildir. Mesele, verilen desteğin çiftçinin zihninde, cebinde ve üretim kararında gerçek bir karşılık bulmasını sağlamaktır. Çünkü tarımda iyi politika yapmak önemlidir. Ama o politikayı çiftçiye anlatamıyorsanız, yaptığınız iyi işin yarısı daha başlamadan kaybolur. Destek vermek devletin görevidir. Desteği anlaşılır hâle getirmek ise iyi yönetimin görevidir.
Tarımda doğru kararlar almak yetmez; bu kararları doğru zamanlamayla, doğru mecralarda ve doğru bir dille aktarmak gerekir. Tarım ve Orman Bakanlığı, bürokratik dilden ve kriz savunmasından vazgeçip proaktif (ön alıcı) bir algı yönetimi benimsemelidir. Aksi takdirde, en iyi niyetle hazırlanan devasa destek paketleri bile iletişimsizlik yüzünden dedikodulara ve algı operasyonlarına yenik düşmeye devam edecektir.